Üreme:

1-Canlıların kendilerine benzer yeni canlılar oluşturmasıdır

2-Populasyonun devamını sağlar

3-Virüslerin canlılarla ortak olan önemli özelliğidir

4-Bireyin türe yönelik canlılık özelliğidir

5-Kalıtsal özelliklerin nesiller boyu saklanmasını sağlar



Eşeysiz üreme:

Özellikleri:

1-Tek ata vardır

2-Mekanizması mitoz bölünmedir

3-Oluşan yeni canlılar bütün özellikleri ile birbirlerine ve ata canlıya benzerler

4-Hızlı üreme şeklidir

5-İlkel üremedir

6-Cinsiyet yoktur

7-Canlılığın çeşitlenmesinde rol almaz. Evrime katkısı yoktur.



Çeşitler ve genel özellikleri:

A-Bölünerek üreme

1-Tek hücrelilerde görülür(Bakteriler ve protistalar)

2-Mitozla gerçekleşir

3-Çok hızlı gerçekleşir

Örnarmecium,amip,euglena vb.





B-Tomurcuklanarak üreme

1-Ana canlının vücuduna ait dokusal bir kısmın yeni bir canlı haline dönmesi şeklinde gerçekleşir

2-Bire mayası,süngerler,sölentereler,Gözyaşı bitkisi gibi canlılarda görülür

3-Oluşan yeni canlı biri süre sonra ana canlıdan ayrılıp bağımsız canlı olabilir

4-Oluşan canlılar ana canlı ile beraber koloniler oluşturabilirler(Polipler)

Örn:Sünger,hidra,Gözyaşı bitkisi vb.







C-Sporla üreme

1-Spor adı verilen özel üreme hücreleri ile gerçekleşir

2-Olumsuz koşullara dayanıklı özel üreme hücreleridir

3-Sporlar sporozooalar,mantarlar ve çiçeksiz bitkilerde görülür

4-Sporlar haploid canlılarda(alglerde vb.)mitozla, diploid canlılarda bitkilerde mayozla oluşur.

5-Sporlar döllenmeden gelişerek yeni canlılar oluşturur

6-Üç değişik özellikte spor vardır

a-Endospor:Bakterilerde

b-Ekzospor:Mantarlarda

c-Zoospor:Alglerde

Not:Endospor üremede rol almaz.





Mantarlarda sporla çoğalma







Plasmodium malariada döl almaşı



Sporozooalardan Plasmodium malarıada hayat devri

1-Qanofel sokması ile sporozoitler (2n) insan kanına geçer

2-Alyuvarlar içine geçerek şizonta dönüşürler

3-Şizont çoğa bölünerek (Şizogoni) merezoitleri oluşturur

4-Alyuvarların parçalanması ile merezoitler ve toksinleri kana karışır.

(Sıtma nöbetleri bu esnada görülür)

5-Merezoitler ya yeni alyuvarlara girer, yada gametositlere dönüşür

6-Anofelin bu insanın kanını emmesi ile gametositler anofelin barsağına geçer

7-Gametositler(n) burada ovumu(n) ve mitoz geçirerek 4-8 sperm(n) haline gelirler

8-Oluşan spermler ovumu barsak boşluğunda döller ve zigot(2n) meydana gelir

9-Ameboid hareket eden zigot barsak epitelini delerek barsak kaslarına yerleşir

10-Zigot burada mayoz geçirir ve ardından çoğa bölünerek (Sporogoni) sporozoitleri oluşturur

11-Sporozoitler dolaşım sıvısı ile tükürük bezlerine taşınır ve döngü tamamlanır.

Not: Plasmodium malariada baskın döl haploidtir.Diploid aşama sadece zigot evresine indirgenmiştir.



D-Vegetatif üreme

1-Ana canlının vücudundan ayrılan bir parçanın eksiklerini tamamlayarak yeri bir canlı haline gelmesi şeklinde görülür

2-Planaria,deniz yıldızları vb. omurgasızlarla,çiçekli bitkilerde görülür

3-Rejenarasyon yeteneği yüksek canlılarda görülür

Vegetatif üremenin tercih edilme nedenleri

a-Hızlı üreme şeklidir

b-Karakterlerin korunmasını sağlar

c-Tohumla üreme yetenegi olmayan bitkilerde üremeyi sağlar











Eşeyli üreme:

Özellikleri:

1-Temel mekanizması: Mayoz ve döllenmedir

2-Aynı türün farklı cinsiyetine sahip iki bireyin oluşturduğu gametlerin birleşmesi ile gerçekleşir

3-Canlılarda çeşitliliğin artmasına neden olur

4-İleri (Gelişmiş) üreme şeklidir

5-Bakteriler,silliler,volvox,mantarlar,bitkiler ve hayvanlarda görülür

6-Yeni kalıtsal kombinasyonların oluşumunun nedenidir



Eşeyli üremede

1-Gamet ve gametlerin oluşumu:Mayoz

2-Gametlerin birleşmesiöllenme

3-Döllenme ile oluşan hücre:Zigot



Eşeyli ürem çeşitleri

A-İzogami: Dişi ve erkek gamet arasında fark yoksa erkek ve dişi gametler yapı ve özelikleri bakımından aynıdır.Örn:Ulotrix

B-Anizogami:Gamet cifti arasında cinsiyeti belirleyen fark varsa.Küçük hareketli sperm ve büyük hareketli yumurta bulunur.Örn:eğrelti otu



C-Oogami:Gametler arasındaki fark ileri düzeyde ise.Gametler arasında büyüklük,hareket,sitoplazma içeriği bakımından önemli derecede farklar bulunur.Örn:Hayvansal organizmalar



D-Partenogenez: Döllenme olmadan yumurtanın embriyonik gelişim evrelerini tamamlayarak yeni haploid oluşturması şeklindeki üremedir



Arılarda üreme



E-Konjugasyon : tek hücrelilerde görülen eşeyli üreme şeklidir.Yanyana gelen iki hücre arasında kurulan sitoplazmik köprü aracılığı ile hücreler arasında gen veya nucleus alış verişi şeklinde gerçekleşir.

Örn:Bakteri ve paramecium





Parameciumda konjugasyon

1-Farklı özellikteki iki parameciunm yan yana gelirler

2-Aralarında sitoplazmik köprü (Plasmodezma) kurulur

3-Makronucleus ortadan kalkar

4-Mikronucleuslar mayoz geçirerek 4 tane haploid nucleus oluşturur

5-4 nucleustan 3 tanesi ortadan kalkar

6-Kalan tek haploid nucleus mitozla iki nucleus oluşturur

7-Bu nucleuslardan biri kalıcı diğeri göçücü nucleustur

8-İki hücrenin göçücü nucleusları karşılıklı değiştirilir

9-Kalıcı nucleusla diğer hücreden gelen göçücü nukleuslar birleşerek diploid tek nucleus oluşur.

10-Oluşan diploid nukleus ard arda 3 mitoz geçirerek 8 nucleus oluşturur

11-Her bir hücre 2 sitokinez geçirerek 4 hücre oluşturur

12-Oluşan hücrelere nucleuslar ikişer ikişer dağılır

13-Konjugasyon yapan iki parameciumdan toplam 8 paramecium oluşur









F-Hermafroditlik: Bazı canlılarda tür bireylerinde cins ayrımı yoktur.Tek bireyde dişi ve erkek üreme sistemleri birlikte bulunur.Bu tür canlılara hermafrodit canlı denir. Endoparazitler hariç diğerleri kendi kendini dölleyemez.

Örnek: Hidra,Toprak solucanı,istiridye,tenya vb.





Canlı gruplarında üreme çeşitleri



A-Virüslerde üreme





B-Bakterilerde üreme

a-Eşeysiz üreme

Bakteri hücresi ortam şartları uygun olduğunda mitoz bölünmeyi andıran (Fissyon bölünme) bölünme ile hızla coğalır.















b--Eşeyli üreme:

1-Konjugasyon:Karşılıklı gen alış verişi şeklinde gerçekleşir



2-Transformasyon:Ortamda farklı özellikte bakteri geninin alınışı ile gerçekleşir

3-Transduksiyon:Bakteri virüsleri aracılığı ile farklı bakteri genlerinin alınışı ile gerçekleşir



C-Protistalar da Üreme

a-Mitozla üreme:Amitoz şeklinde gerçekleşir

c-Eşeyli üreme:Konjugasyon ile gerçekleşir



D-Fungiada (Mantarlar) Üreme:

a-Sporla üreme:

b-Eşeyli üreme:



E-Hayvanlarda Üreme:



Hayvansal organizmalarda gamet ve gamet oluşumu oluşumu:

a-Spermatogenez:Erkek bireylerde testislerde spermlerin meydana gelmesidir:





Özellikleri:

1-Testiste seminifer tüplerinde gerçekleşir

2-Ergenlik dönemine kadar sadece sperm ana hücreleri (Spermatogoniumlar) mitozla çoğalır

3-Ergenlikle beraber mitozla çoğalırken mayozla spermler meydana gelir

4-Mayoza başlayacak hücreye 1.spermatosit (2n) denir

5-Mayoz II geçirecek hücreye 2. spermatosit (n) denir

6-Mayoz sonu oluşan hücrelere spermatid (n) denir

7-Oluşan spermatidler dölleme yeteneği kazanmak için farklılaşırlar.Bu olaya spermiyohistogenez denir.

8-Farklılaşma epididimiste gerçekleşir

9-Her sperm ana hücresinden kalıtsal olarak farklı 4 aktif sperm oluşur

Farklılaşma:

1-Golgiden akrozom gelişir

2-Sitoplazmanın önemli kısmı atılır

3-Nucleus yoğunlaşır

4-Kuyruk gelişir



Spermin özellikleri:

1-Az sitoplazmalı ,küçüktür

2-Kamçılı ve aktif hareketlidir

3-Besin maddesi içermez

4-Uç kısmında ovum zarını eritecek enzim içeren akrozom bulunur

5-Fertilizin maddeye pozitif taksi gösterir

6-Zigotun kromozom kaynağıdır

7-Zigotun sentrozom kaynağıdır

8-Dişi üreme sisteminde 2-3 gün canlı kalabilir

9-Ömür boyu üretilir



b-Oogenezişi bireyin ovaryumunda gerçekleşir.









Özellikleri:

1-Ovaryumda folikül içerisinde gerçekleşir

2-Embriyonik evrede 3. aydan itibaren ovum ana hücreleri gelişir

3-Embriyonik dönemde mayoza başlayan 1. oositler ergenlik dönemine kadar profaz-1 evresinde kalırlar

4-Ovaryumda gelişecek ovum sayısı bellidir

5-Ergenlikle beraber periyodik olarak ortalama 28 günde bir ovum gelişir

Not: Bazı hayvanlarda ovum yılda bir topluca, bazılarında birkaç kez gruplar halinde bırakılır

6- Bir oogoniumdan 1 ovum 3 kutup hücresi oluşur

7-Oogniunun sitoplazmasının büyük kısmı ovumda kalır

8-Ortalama 45-50 yaşına kadar devam eder



Ovumun özellik ve görevleri:

1-Bol sitoplazmalı ve büyüktür

2-Hareketsizdir

3-Türe göre değişik orende besin içereir

4-Zigotun kromozom kaynağıdır

5-Zigotun mitokondri kaynağıdır

6-Döllenmeden sonra zigota dönüşür



Döllenme:Ovum ile spermin birleşmesi olayıdır.

Döllenme gerçekleştiği ortam

A-Dış Döllenme :

1-Sadece suda yaşayanlarda gözlenir.

2-Döllenme olasılığını arttırmak için fazla sayıda üreme hücresi oluşturulur.

3-Döllenen yumurtadaki embriyo gelişimini suda tamamlar.

4-Genellikle yumurta ve spermler suya bırakıldığından çiftleşme organlarına rastlanmaz.



B-İç Döllenme :

1-Kara ortamında nem , sıcaklık ve radyasyon gibi faktörlere

karşı üreme hücrelerini korumak için döllenme dişi bireyin üreme sisteminde gerçekleşir.

2-Genelde karada yaşayanlarda görülür.

3-Üreme hücreleri dişi bireyin üreme sistemi içinde birleştiğinden döllenme olasılığı fazlalaşmıştır.

4-Döllenmiş yumurtadaki embriyo gelişimini dişi bireyin içinde veya dışarıda tamamlayabilir.

5-Çiftleşme organları kullanıldığından üreme hücresi sayısı azdır.





Döllenme ve gelişme şekline göre üçe ayrılır



A-Dış döllenme ve dış gelişme:

1-Suda yaşayan canlılarda (Balık ve kurbağalarda) görülür

2-Yumurta ve sperm vücud dışına su ortamına bırakılır

3-Döllenme garantisi yoktur

4-Yumurtanın etrafında kabuk oluşumu yoktur

5-Döllenmeden sonra gelişen embriyoda kabuk,korion,amnion ve allantois gibi zarlar yoktur.Sadece vitellüs kesesi vardır.

6-Embriyo su ve O2 ihtiyacını sudan karşılar

7-Embriyo metabolik artıkları bulunduğu su ortamına difüzyonla verir

8-Yumurtada yeterli besin olmadığı için başkalaşım veya embriyonal gelişim tamamlanmadan beslenme davranışları görülür

9-Yumurta sayısı fazla döllenme garantili değildir





B-İç döllenme dış gelişme:

1-Karada yaşayan sürüngen ve kuşlarda görülür

2-Döllenme dişi bireyin vücudu içinde müller kanalında gerçekleşir

3-Döllenmeden sonra yumurta etrafında kabuk oluşumu gerçekleşir

4-Yumurta vücudun dışında gelişimini tamamlar

5-Gelişen embriyonun etrafında kabuk,korion,amnion zarları ayrıca yedek besin deposu vitellüs kesesi ve metabolik artıkları depolayan allantois kesesi bulunur

6-Embriyo ile dış ortam arasında sadece gaz alış verişi vardır

7-Yumurta sayısı az döllenme garantilidir

8-Yumurtada embriyonik gelişimi tamamlatacak kadar yeterli besin bulunur

9-Dişilerde müller kanalı oluşan yumurtanın döllendiği,vitellüsün ve

kabuğun oluştuğu yerdir.



C-İç döllenme ve iç gelişme:

1-Memelilerde görülür

2-Döllenme dişi bireyin vücudu içinde gerçekleşir

3-Embriyonik gelişim dişi bireyin vücudu içinde tamamlanır.Ana organizma embriyonun korunması,beslenmesi,solunumu vb.bütün yaşamsal ihtiyaçlarını karşılar

4-Yumurta sayısı azdır döllenme ve gelişme garanti altındadır

5-Oluşan embriyo madde alış verişini ana organizmanın vücudu ile yapar

6-Yumurtada kabuk yoktur. Vitellüs çok azdır.

7-Allantois ve vitellüs keseleri körelmiş ve bu keselerin görevini göbek bağı almıştır





Not:İç döllenme iç gelişme gösteren bazı balık ve sürüngenlerde ana organizmanın rolü:

1-Döllenme ortamıdır

2-Embriyonun korunmasında rol alır



Ovipar canlılar:

1-İç döllenme veya dış döllenme görülür

2-Gelişme vücud dışında gerçekleşir

3-Embriyonik gelişimi destekleyecek özel davranışlar gelişmiştir

Örn:Balık,kurbağa,sürüngen ve kuş



Ovovipar canlılar:

1-İç döllenme görülür.(Genelde)

2-Embriyonik gelişim yumurta içinde ana canlının vücudu içinde özel organlarda gerçekleşir.

3-Ana canlının vücudu sadece koruyucudur

4-Gelişimi biten yavru doğar gibi ana vücudu terk eder

Örn:Karasinek,lepistes,engerek,köpek balıkları



Vivipar canlılar:

1-İç döllenme görülür

2-Yumurtalarda vitellüs çok azdır

3-Gelişme ana canlının vücudunda gerçekleşir

4-Anas canlı embriyonun bütün ihtiyaçlarını karşılar.(Beslenme,korunma,boşaltım maddelerinin atılımı,solunum vb.)

Örn:Memeliler





Hayvanlarda üreme ve boşaltım sistemi bazı yapılar ortak olarak kullanır.Bu nedenle bu ikili yapıya ürogenital sistem denir.



1-Pronefroz tip:Boşaltım birimi nefridyumdur.Boşaltım maddeleri glomerulus denen kılcal damar yumağından silli huni ile başlayan nefridyuma geçerler.Nefridyumlar segmantal diziliş gösterirler.Bu tip böbrek yapısı bütün omurgalıların embriyonal döneminde ve kıkırdaklı balıkların ergin döneminde görülür.Nefridyumlar ayrı ayrı wolf kanalına açılır.(Pronefroz kanal)



2-Mezonefroz tip:Boşaltım birimi glomerulus ve bowman kapsüllerinin oluşturduğu malpiğhi tüpleridir(Nefron).Segmantal diziliş gösterip wolf (Mezonefroz kanal)kanalına açılırlar.Sürüngen , kuş ve memeli embriyoları ile balık ve kurbağaların erginlerinde görülür.








Balık ve kurbağa erkeklerinde

Balık ve kurbağa dişilerinde




3-Metasnefroz tip: böbrek yapısında temel boşaltım birimi glomerulus ve bowman kapsülünden oluşmuş (malpiğhi tüpleri) nefron lardır.Farklı olarak nefron lar ortak bir kanalla böbrek havuzuna ve buradan tek kanallar mesaneye açılır.Bu kanala üreter denir.Bu kanal sperm taşımaz.Memelilerde mesaneden uretra ile vücud dışına açılır.









Kuş-sürüngen erkek



Kuş-sürüngen dişi






Memeli erkek

Memeli dişi




Sürüngen kuş ve memelilerde mezonefroz kanalı erkek bireylerde epididimis haline dönüşür.Wolf kanalı vasdeferans haline dönüşür.Dişilerde iki yapı tamamen körelir.



Kloak:Balık, kurbağa, sürüngen ve kuşlarda bulunan yapı sindirim,boşaltım ve üreme hücrelerinin dışa atıldığı yapıdır.Memelilerde bulunmaz.



Wolf kanalı:Balık ve kurbağaların erkek bireylerinde bulunur.Üre ve spermin dışa atılımını sağlar.Sürüngen,kuş ve memelilerin erkeklerinde wolf kanalının yerini vasdeferans kanalı almıştır.



Müller kanalı:Balık ve kurbağalarda dişi bireylerin ovaryumundan bırakılan yumurtaların dışa atılımını sağlar. Sürüngen ve kuşlarda müller kanalı daha gelişkin olup :

a-iç döllenmenin gerçekleştiği yerdir.

b-Yumurta akının oluştuğu yerdir.

c-Yumurta kabuğunun oluştuğu yerdir

d-Bazı türlerde embriyonik gelişimin tamamlandığı yerdir.(Ovoviviparlarda)



Kuş ve sürüngenlerin erkeklerinde rudimenter müller kanalı bulunur. Testislerde üretilen spermler vasdeferans kanalı ile kloaka taşınırken boşaltım maddeleri üreter ilke kloaka taşınır.



İnsanda erkek üreme sistemi

A-Testis

B-Epididimis

C-Vas deferans

D-Penis

E-Salgı (Seminal) bezleri

a-Seminal bez b-Prostat bezi c-Cowper bezi





A-Testis:

1-Yapısında bulunan seminifer tüplerinde spermler oluşur

2-Yapısında bulunan leydig hücreleri ile eşey hormonu üretir

3-Spermlerin farklılaşmasının gerçekleştiği yerdir

4-Vücud ısısından 2-3 oC daha düşüktür.

B-Epididimis:Spermlerin olgunlaştığı ve depolandığı yerdir





C-Vas deferans:Olgunlaşan spermlerin toplanıp biriktirilmesinde ve gerektiğinde seminal salgılarla karıştırılarak dışa atılmasında rol alır.



D-Penis:Çiftleşme organıdır



E-Seminal bezler ve salgıları: ( Seminal bez,prostat bezi,cowper bezi)

1-Spermlerin korunması

2-Spermlerin beslenmesi

3-Spermlerin hareket etmesinde rol alır





İnsanda dişi üreme sistemi:

A-Ovaryum

B-Follopi kanalı(Tüpü)

C-Uterus

D-Vagina



A-Ovaryum:

1-Yumurtaların oluştuğu organdır

2-Ortalama 28 günde bir yumurta gelişir

3-Yumurta gelişimi var olan yumurtaların mayoza devam etmesidir

4-Yumurtalar folikül denen yapıların içindedir




B-Follopi kanalı(Tüpü):

1-Ovulasyonla karın boşluğuna bırakılan yumurtaları huni şeklindeki baş kısmı ile toplar.

2-Kanala geçen yumurtalar uterusa taşınır

3-Döllenmenin gerçekleştiği yerdir

4-İlk bölünmeler kanalda başlar

5-İç yüzey silli epitelle döşelidir

6-İç yüzeyde besleyici sıvı üreten bezler bulunur.Bu bezlerden salgılanan sıvı ile döllenmiş yumurtanın harerket ve beslenmesi sağlanır



C-Uterus:

1-Duz kaslardan oluşmuş organdır

2-Follopi kanalı ile vagina arasında yer alır

3-Embriyonik gelişimin gerçekleştiği yerdir



D-Vagina:

1-Spermlerin dişi vücuduna alındığı organdır

2-Doğumda bebeğin ana vücudunu terkettiği organdır

3-Döllenmemiş yumurtanın dışa atılımını sağlar



Menstrual döngü:

A-Folikül evresi

B-Ovulasyon evresi

C-Korpus luteum evresi

D-Mensturasyon evresi











A-Folikül evresi:

1- 14 gün sürer

2-Ovaryumda genç folikül içindeki ootidin mayoza devam etmesi ile başlar

3-Kanda FSH miktarı fazladır evre sonuna doğru gittikçe azalır

4-Gelişen folikülle birlikte kandaki ostrojen miktarı artar

5-Follopi kanalında silli hücre faaliyeti ve özel salgı miktarı artar

6-Uterus endometyumunda mitoz artar iç doku kalınlaşır

7-Uterusta kandamarı mikterı artar



C-Ovulasyon:

1-Bir gün sürer

2-Kanda LH oranı fazladır.FSH oranı azalmıştır

3-Gelişen folikülün yırtılması ile içindeki 1.Ootid karın boşluğuna bırakılır

4-Vücud ısısı yaklaşık 0,5 oC yükselir



C-Korpus luteum evresi:

1-Ovulasyonla yırtılan folikül korpus luteuma döner

2- 14 gün sürer

3-Kanda LH oranı FSH oranından fazladır

4-Korpus luteum kana fazla miktarda progesteron az miktarda ostrojen salgılar

5-Uterusta kalınlaşan endometyum süngersi yapı kazanır

6-Uterusta oluşan kan damarlarına kan hücum eder

7-Follopi kanalına geçen ootid burada bir gün içinde döllenir veya döllenmez;

a-Döllenirse mayoz devam eder embriyo oluşur ve hamilelik gelişir

b-Döllenmezse mayoz devam etmez ve ovum bozulur



D-Menstural evre:

1-Yaklaşık 3-5 gün sürer

2-Folikül evresi içinde yer alır

3-Kanda LH ve Progesteron miktarı azalır

4-Döllenmemiş yumurta ve süngersi yapı kazanmış uterus dokusu bir miktar kanla beraber vücud dışına atılır





Gelişme ve büyüme
Gelişme ve büyüme olayları:Gelişim olayları en iyi çok hücreli ve eşeyli üreyen canlılarda görülür:

1-Hücre bölünmesi:

a-Döllenme ile oluşan zigot oluşumu ile başlar yaşam boyu sürer

b-Bitkilerde meristem dokunun bölünmeleri hayat boyu sürer

c-Ağaçsı bitkilerde büyüme sınırsızdır

d-Hayvanlarda belli bir yaşa kadar bölünme ile gerçekleşen büyüme görülür

e-Belli yaştan sonra bölünme sadece belli dokularda ( Bağ,epitel vb.) gerçekleşir

f-Bu dokulardaki hücre bölünmesi yenilenme ve onarılma amaçlıdır

g-Bölünme bitkilerde yaz ve ilkbaharda hızlı,sonbahar ve kış yavaştır

h-Bölünme hayvanlarda gelişme döneminde hızlı, olgunluk ve yaşlılık döneminde ise azalır

2-Büyüme:

a-Canlının ve hücrelerin madde miktarındaki artıştır.

b-Zigotun bölünmeye başlaması ile büyüme gerçekleşir

c-Gelişimin başlangıcında büyüme hızı fazladır

d-Hayvanlarda belli bir yaşta durur fakat bitkilerde yaşam boyu devam eder

e-Büyüme düzenli beslenme ve metabolik faaliyetlere bağlıdır

f-Zigotun ilk bölünmelerinde hücre sayısı artmasına rağmen büyüme olmaz

3-Farklılaşma:

a-Zigotun bölünmeleri ile oluşan hücrelerin zamanla belli görevleri yapmak için özelleşip farklılaşmasıdır

b-Bitkilerde meristem hücrelerinden farklılaşma her zaman görülür

c-Hayvanlarda embriyonik gelişimin tamamlanması ile farklılaşma büyük ölçüde tamamlanır. Ancak bazı dokularda (Kan, Bağ ) devam eder.

d-Farklılaşma sonucu çok hücreli canlı oluşur

e-Embriyonik indüksiyon etkisi ile hücrelerin belli genleri aktifleştirip diğerlerini inaktif hale getirmesi ile gerçekleşir

Canlılarda görülen büyüme ve gelişme olayları
1-Tek hücrelilerde: Bölünme ,tomurcuklanma veya oluşan sporlar yeni hücreler haline dönerek büyürler

2-Mantarlarda:

a-Sporların çimlenmesi ile başlar.

b-Mitozla hücre sayıları artar

c-Spor ana hücreleri ve spor oluşumunda farklılaşma görülür

3-Bitkilerde:

a-Bitkilerde gelişim olaylarından hücre bölünmesi,büyüme ve farklılaşma olayları görülür

b-Çiçeksiz bitkilerde sporların çimlenmesi ile gametofit gelişir

c-Çiçeksiz bitkilerde Sperm ve ovumun döllenmesi ile oluşan zigotun mitoz bölünmeleri ile sporofit gelişir

d-Vegetatif üreyen bitkilerde dal,yaprak,tomurcuk vb. vücud kısımlarından yeni bitki gelişir

e-Çiçekli bitkilerde tohumdan yeni bitki gelişir



4-Hayvanlarda gelişme:

Bir canlının zigottan ergin haline gelinceye kadar geçirdiği değişim ve gelişim olaylarına ontogenez denir.Hayvansal organizmalarda yumurta özellikleri gelişimin temel özelliklerini belirler.

Besin içeriğine göre yumurta tipleri

1-İzolesital:Vitellüs yumurtada az ve eşit dağılım gösterir

Örn:Memeli

2-Telolesital:Vitellüs çok ve bir kutuba toplanmıştır

Örn:Sürüngen,Kuş

3-Sentrolesital:Vitellüs merkezde toplanmıştır

Örn:Böcekler

Hayvanlarda gelişim olayları



1-Segmentasyon:

a-Döllenmeden sonra zigotun geçirdiği hızlı bölünme olaylarıdır

b-İlk iki bölünme meridiyonal ikinci bölünme ekvatoraldır

c-Zigotun bölünmeleri ile oluşan hücrelere blastomer denir

d-İlk bölünmelerde embriyonun hücre sayısı artar ancak büyüme gerçekleşmez,Ağırlık artışı olmaz

e-Hücre yığını (Üzüm salkımı) haline gelmiş evreye marula evresi denir.

f-Marula evresinden sonra bölünmeler devam ederken içte bulunan hücreler dışa göçerler.Ortası boş çevresinde hücre sıraları olan bu evreye blastula evresi denir.

g-Segmentasyo olaylarında farklı büyüklükte hücrelerin oluşması vitellüs nedenlidir.

h- (Segmentasyonun önemi)Farklı besin,sitoplazma ve organel alan bu hücreler ileride farklı gen işleyişleri ile farklı yönlerde özelleşme göstereceklerdir.

I-Blastulayı oluşturan hücrelere blastomer, ortadaki içi özel sıvı ile dolu boşluğa ise blastosöl denir.

2-Gastrulasyon:

a-Balastula evresinden sonra alt kısımdaki hücreler çökme ve göçme hareketleri ile blastosöle çökerler.

b-Çökme olayı sonunda iki tabakalı embriyo oluşur.Oluşan tabakalardan dıştakine ektoderm,içtekine endoderm denir

c-Embriyoda oluşan yeni boşluğa arkenteron (İlk sindirim boşluğu),Bunun dışa açıklığına ise plastopor denir

d-Bu evrede blastosöl ortadan kalkar.Arkenteron kalıcı boşluk olup ileride sindirim sistemi ,sinirve solunum sistemi oluşumunda rol alır.Blastopor ise ağız ödevi görürü.

e-Süngerler ve sölentera grubundan canlılar embriyonik gelişimin bu evresinde kalırlar. Sahip oldukları organ ve sistemleri ektoderm ve endodermden oluşur.

f-İlerki aşamalarda ektoderm ve endodermden ayrılan hücre ve hücre grupları iki deri tabakası arasında organize olarak mezodermi oluşturur ve embriyo üç deri tabakasından oluşur.

g-Oluşan mezodermin ortasında kalan boşluğa sölom (Gerçek vücud boşluğu) denir.

h-Ektoderm ve endoderm arasında serbest kalan hücreler mezenşim hücreleri olarak adlandırılır ve ileride bağ dokunun oluşumunda rol alır

3-Farklılaşma(Histogenez) ve Organogenez:

Histogenez:Embriyoda hücre hareketleri,gruplaşmaları ve etkileşimleri sonucu ileride farklı dokuları oluşturacak hücreler halinde farklılaşmalarına denir

Embriyonal evrede embriyonal deri ve hücrelerin birbirleri üzerinde belirli yönlerde farklılaşmalarına neden olan karşılıklı etkileşimine embriyonik indüksiyon denir.

Organogenez:Embriyoda ileride farklı organların oluşumunda rol alacak organ taslaklarının oluşumuna denir.


Histogenez ve organogenez:Embriyonik deriler ve bunlardan oluşan doku,organ ve sistemler.

A-Ektoderm: Sinir hücreleri,ter-yeğ-süt bezleri,duyu hücreleri,göz merceği,epidermis.

B-Mezoderm:Kan doku,Kas doku,Kıkırdak doku,Bağ doku,Endotel-Endokard,Boşaltım sistemi organ ve dokuları,Üreme sistemi organ ve dokuları

C-Endoderm:Sindirim sistemi epiteli-(Örtü,Salgı Emme) ,Solunum sistemi epiteli,Karaciğer,pankreas (Dış salgı bezi ve kanalları),Tiroid ve paratiroid bezi.


Embriyonik örtüler ve gelişim
A-Balık ve kurbağalarda gelişim:


a-Kabuk,amnion zarı ve sıvısı,allantois bulunmaz

b-Yumurtada besin içeriği az olduğundan embriyonal evrede beslenme davranışı veya başkalaşım görülür

c-Embriyonik gelişimde canlı dış ortamla madde alış verişi yapar

B-Sürüngen ve kuşlarda gelişim:






a-Kabuk,korion,amnion,vitellüs ve allantois kesesi bulunur

b-Gelişim yumurta kabuğu içinde gerçekleşir

c-Embriyo ile dış ortam arasında sadece gaz alış verişi bulunur

d-Besin vitellüsten sağlanır

e-Artık maddeler allantoiste birikir.Allantois solunumda da rol alır

f-Amnion zarı embriyoyu sarsıntı,ısı değişimleri,vb. fiziksel etkilerden korur

g-Korion koruma ve solunumda rol alır








C-Memelilerde gelişim:

1-Gagalı memeliler:

a-Vitellüs oldukça fazladır

b-Döllenen yumurta bir süre ana canlıda kaldıktan sonra yuvaya bırakılır

c-Yumurtadan çıkan yavru bir süre anaya bağımlı ve ondan süt emerek beslenir

d-Doğum görülmez

e-Ana vücudu sadece döllenme ortamı ve bir süre koruma sağlar

2-Keseli memeliler:

a-Yumurtada az vitellüs vardır

b-Bir süre annenin uterusunda gelişen embriyo doğar

c-Doğan yavru keseye geçer ve burada süt bezleri ile beslenmesini ve gelişimini sürdürür

3-Plasentalı memeliler:













a-Kabuk bulunmaz

b-Allantois ve vitellüs keseleri körelmiştir

c-Amnion zarı ve sıvısı bulunur.Bu yapı embriyoyu basınç,ısısal değişim vb. fiziksel etkilerden korur

d- Plasenta embriyodan chorion ve allantois ile anneden uterus dokularından oluşmuştur

e-Embriyo solunum beslenme ve boşaltım ihtiyacını plasenta aracılığı ile ana canlıdan karşılar

f-Plasenta aracılığı ile anneden embriyoya besin,O2 geçer.Embriyodan anneye ise CO2 ve metabolik artıklar geçer

g-Anne kanı ile embriyo kanı karışmaz

h-Plasenta ayrıca 3. aydan itibaren Progesteron üreterek hamileliğin devamında önemli rol alır

ı-Plasenta ile embriyo arasında ise göbek bağı bulunur

k-Göbek bağı;Amnion zarından oluşur,içinde vitellüs kesesi,allantois ve embriyoya ait kan damarları bulunur

l-Embriyoya ait atar damar plasentaya CO2 ve artıkları taşır (Kirli kan),Toplar damar ise plasentadan besin ve oksijen taşır(Temiz kan)

m-Plasentada aktif taşımanın gerçekleşmesi nedeni ile enerji ihtiyacı ve oksijen tüketimi oldukça fazladır

n-Doğumdan sonra göbek bağının kesilmesi ile embriyo bağımsız birey haline gelir.

Özel gelişim olayları









Açıklamalar:

a-Oluşan yeni bireyler (G) kalıtsal olarak birbirlerinin aynısıdır(DNA nitelik ve nicelik olarak aynıdır.)

b-Bireylerin kalıtsal özelliklerinin oluşumunda anne (A)(Ovum) ve baba (B) (Sperm) bireyin etkisi vardır.

c-Bireylerin embriyonik gelişimini sağlayan bireyin (C-D-E-F) kalıtsal etkisi yoktur.



Açıklamalar:

a-Oluşan bireyin (D) kalıtsal özellikleri somatik hücre nucleus unun alındığı (A) canlısı ile nitelik ve nicelik olarak aynıdır.

b-D bireyinin kalıtsal özelliklerinin oluşumunda B canlısının etkisi yoktur.

c-D bireyinin embriyonik gelişiminin gerçekleştiği C canlısının D bireyine kalıtsal etkisi yoktur.